Protocol › Leeftijdscriteria · Laatst herzien 2026-05-16
Leeftijdscriteria en Tanner-stadia
Samenvatting
In de oorspronkelijke Nederlandse aanpak werd puberteitsremming overwogen vanaf 12 jaar (Tanner-stadium 2), werden cross-seksehormonen vanaf 16 jaar gegeven en chirurgie na 18 jaar, met uitzonderingen in sommige gevallen (bron). Volgens WPATH SOC8 suggereren recentere richtlijnen, waaronder de Endocrine Society-richtlijn van 2017, dat er dwingende redenen kunnen zijn om hormonen al vóór 16 jaar te starten (bron).
1. Tanner-stadia
De Tanner-stadia (1962) beschrijven de voortgang van seksuele rijping. Het Dutch Protocol gebruikt het Tanner-stadium als criterium voor het starten van GnRH-agonisten:
| Tanner | Kenmerk meisjes | Kenmerk jongens | Leeftijd (gemiddeld) |
|---|---|---|---|
| 1 | Prepuberaal | Prepuberaal | < 10–11 |
| 2 | Begin borstklierontwikkeling (thelarche) | Testisvolume 4 ml+ | 10–12 |
| 3 | Verdere borstklierontwikkeling, schaamhaar | Stemverandering begint | 12–13 |
| 4 | Borst bijna volledig ontwikkeld | Gezichtshaar | 13–15 |
| 5 | Volwassen | Volwassen | 15+ |
2. Oorspronkelijke leeftijdsdrempels
| Interventie | Minimumcriterium | Bron |
|---|---|---|
| GnRH-agonist | Tanner 2 (~12 jaar) | Delemarre 2006 |
| Cross-seksehormonen | 16 jaar | Delemarre 2006 |
| Chirurgie | 18 jaar | Delemarre 2006 |
3. Aanpassingen onder Endocrine Society 2017
Eerdere richtlijnen (WPATH 2012, Endocrine Society 2009) adviseerden cross-seksehormonen vanaf ongeveer 16 jaar. Volgens WPATH SOC8 suggereren recentere richtlijnen, waaronder de Endocrine Society-richtlijn van 2017, dat er dwingende redenen kunnen zijn om al vóór 16 jaar te beginnen (bron).1
4. Toepassing in de latere internationale praktijk
Volgens de Cass Review (2024) is de aanpak van het Dutch Protocol later uitgebreid naar een bredere groep adolescenten die niet aan de criteria van de oorspronkelijke Nederlandse studie zou hebben voldaan (bron).2 De Finse richtlijn uit 2020 riep op tot uiterste voorzichtigheid met puberteitsremmers onder de 18 jaar en de Zweedse richtlijn uit 2022 adviseerde medische behandeling alleen nog in onderzoeksverband of in uitzonderlijke gevallen te geven (bron) (Finland, COHERE 2020; Verenigd Koninkrijk).
Kritische noot
Volgens de Cass Review (2024) begint de Nederlandse aanpak met puberteitsremming bij Tanner-stadium 2, terwijl de Zweedse richtlijn Tanner-stadium 3 aanbeveelt (bron). Cass noemt als zorg dat het blokkeren van de hormoonpieken in de puberteit mogelijk de rijping van het hersengedeelte voor planning en oordeelsvorming verstoort, met mogelijk gevolgen voor het later nemen van complexe beslissingen; of dat zo is, is niet bekend (bron). Bij geboren jongens kan te vroeg beginnen met puberteitsremming een latere vaginoplastiek bemoeilijken door onvoldoende penisgroei (bron).3
Zie ook
- Oorspronkelijke protocoldescriptie: Delemarre 2006
- Relatie drempels en fasen: Drie behandelfasen
- Strikte internationale toepassing: COHERE Finland (EN), Cass Review (EN)
- Britse afwijking van de Nederlandse criteria: Tavistock GIDS (EN)
Voetnoten
- Hembree WC, et al. Endocrine treatment of gender-dysphoric/gender-incongruent persons. J Clin Endocrinol Metab. 2017;102(11):3869–903.
- Cass H. Independent review of gender identity services for children and young people: final report. NHS England; april 2024.
- Cass H. Independent review of gender identity services for children and young people: final report. NHS England; april 2024. Hoofdstuk 14 (puberteitsremmers), par. 14.13, 14.38 en 14.41.