Protocol › De drie fasen · Laatst herzien 2026-05-16
De drie behandelfasen
Samenvatting
Het Dutch Protocol onderscheidt drie behandelfasen: (1) een volledig reversibele fase met psychologische evaluatie en puberteitssuppressie via GnRH-agonisten, (2) een gedeeltelijk reversibele fase met cross-seksehormonen, en (3) een irreversibele fase met genderbevestigende chirurgie. De indeling naar reversibiliteit verschijnt expliciet in de publicatie van Delemarre/Cohen-Kettenis uit 2006 en werd overgenomen door de Endocrine Society en WPATH.
1. Overzicht
| Fase | Interventie | Leeftijd (origineel) | Reversibiliteit |
|---|---|---|---|
| 1 | Psychologische diagnostiek + GnRHa | ~12, Tanner 2–3 | Volledig reversibel (zoals oorspronkelijk gesteld) |
| 2 | Cross-seksehormonen (oestrogenen / testosteron) | ~16 | Gedeeltelijk reversibel |
| 3 | Genderbevestigende chirurgie | ≥ 18 | Irreversibel |
2. Fase 1 — Diagnostiek en puberteitssuppressie
De eerste fase combineert uitgebreide psychologische beoordeling met onderdrukking van de endogene puberteit via GnRH-agonisten (triptoreline, leuproreïne of nafareline). Diagnostiek omvat klinische interviews, gestandaardiseerde vragenlijsten en — bij minderjarigen — een gezinsonderzoek.1 Puberteitssuppressie wordt gestart vanaf Tanner-stadium 2 of 3, wat doorgaans overeenkomt met ongeveer 12 jaar bij biologisch vrouwelijke en circa 13 jaar bij biologisch mannelijke adolescenten.
De oorspronkelijke redenering was dat deze fase "diagnostische ruimte" creëert: tijd voor bezinning zonder dat secundaire geslachtskenmerken zich ontwikkelen die later moeilijk terug te draaien zijn. Cohen-Kettenis (1998) beschrijft GnRHa-behandeling als "volledig reversibel" — een formulering die later is bekritiseerd door evaluatierapporten (waaronder de Cass Review 2024) als onvoldoende onderbouwd.2
3. Fase 2 — Cross-seksehormoontherapie
Vanaf ongeveer 16 jaar wordt geleidelijk cross-seksehormoontherapie toegevoegd: oestrogenen voor MtF-patiënten, testosteron voor FtM-patiënten. Effecten op de stem (bij testosteron), borstreductie (bij oestrogenen) en vetverdeling worden geclassificeerd als gedeeltelijk reversibel; effecten op de vruchtbaarheid worden grotendeels irreversibel geacht als hormoontherapie op puberteitssuppressie volgt zonder voorafgaande gameetopslag.3
4. Fase 3 — Chirurgie
Genderbevestigende chirurgie was in het oorspronkelijke ontwerp voorbehouden aan patiënten van 18 jaar of ouder. Dit omvat mastectomie (FtM), genitale chirurgie en faciale feminisering (MtF). De volgorde, indicatie en techniek worden bepaald door het multidisciplinaire team in overleg met de patiënt en — bij minderjarigen tot 16 jaar — de ouders.
Kritische noot
De driedeling reversibel / gedeeltelijk reversibel / irreversibel staat onder druk. (i) Bekende effecten van GnRHa op botmineralisatie en hersenontwikkeling zijn niet "neutraal"; langetermijndata ontbreken (SBU 2022, Cass 2024). (ii) Verminderde groei tijdens GnRHa heeft blijvende invloed op lichaamslengte en seksuele functie als CSH er direct op volgt. (iii) Doorgangscijfers van GnRHa naar CSH bedragen 96–98% — wat betekent dat de "reversibele" eerste fase in de praktijk geen reflectiefase blijkt te zijn, maar een eerste stap in een vrijwel deterministisch pijplijn (follow-up overzicht).4
Zie ook
- Oorspronkelijke protocoldescriptie: Delemarre 2006
- Leeftijds- en Tanner-criteria per fase: Leeftijdscriteria
- Geïnformeerde toestemming per fase: Geïnformeerde toestemming
- Uitkomstmaten per fase: Follow-up structuur
- Doorgangscijfers: Follow-up studies overzicht
- Systematische evaluatie van de fasen: Cass Review (EN), SBU (EN)
Voetnoten
- Delemarre-van de Waal HA, Cohen-Kettenis PT. Clinical management of gender identity disorder in adolescents. Eur J Endocrinol. 2006;155(S1):S131–7.
- Cass H. Independent review of gender identity services for children and young people: final report. NHS England; april 2024. p. 174–186.
- Hembree WC, et al. Endocrine treatment of gender-dysphoric/gender-incongruent persons. J Clin Endocrinol Metab. 2017;102(11):3869–903.
- van der Loos MATC, et al. Continuation of gender-affirming hormones in adolescents and young adults. Lancet Child Adolesc Health. 2022;6(12):869–75.