Protocol › Veranderingen · Laatst herzien 2026-05-16
Veranderingen in de tijd
Samenvatting
Het Dutch Protocol heeft verschillende gedocumenteerde herzieningen gekend: de casusrapportage van 1998, de formele codificering door Delemarre & Cohen-Kettenis in 2006, de Endocrine Society-richtlijn van 2009 (herzien in 2017) en de Nederlandse Kwaliteitsstandaard van 2018. Vanaf 2020 hebben diverse landen na systematische bewijsevaluaties substantiële afwijkingen van het oorspronkelijke protocol ingevoerd.
Chronologisch overzicht
| Jaar | Document / gebeurtenis | Wijziging |
|---|---|---|
| 1987–1988 | Eerste GnRHa-behandeling (VUmc) | Klinische introductie |
| 1998 | Cohen-Kettenis & van Goozen, casusrapportage | Eerste publicatie |
| 2006 | Delemarre & Cohen-Kettenis (Eur J Endocrinol) | Formalisering: Tanner-2, leeftijd 16, leeftijd 18 |
| 2009 | Endocrine Society-richtlijn | Internationale codificering |
| 2011 | de Vries et al., 1-jaars follow-up | Eerste cohortpublicatie |
| 2014 | de Vries et al., cohortstudie (n=55) | Centrale empirische publicatie |
| 2017 | Herziening Endocrine Society | "< 16 jaar" hormonen mogelijk in geselecteerde gevallen |
| 2018 | Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg (NL) | Nationale richtlijn aangenomen |
| 2022 | SBU (Zweden) | Bewijsbasis "zeer lage zekerheid" |
| 2024 | Cass Review (VK) | NHS-beperking GnRHa buiten onderzoeksverband |
Belangrijkste inhoudelijke wijzigingen
Kritische noot
Elke wijziging in dit overzicht heeft de reikwijdte van het protocol opgerekt of versoepeld (lagere leeftijden, kortere diagnostiek) — zonder dat aan elke versoepeling nieuw vergelijkend onderzoek voorafging. De Cass Review (2024) stelt dat een groot deel van de hedendaagse klinische praktijk niet meer rust op de oorspronkelijke bewijsbasis, maar op opeenvolgende uitbreidingen waarvan de empirische status onduidelijk is.1
Zie ook
- Tijdlijn (volledig overzicht): Tijdlijn 1972–heden (EN)
- Per primaire studie: 1998, 2006, 2011, 2014
- Per evaluatierapport: Cass (EN), SBU (EN), COHERE (EN)
- Mondiale status 2025: Status 2025 (EN)
- Internationale vergelijking (EN) — beleid per land in tabelvorm.
Voetnoten
- Cass H. Independent review of gender identity services for children and young people: final report. NHS England; april 2024.