Protocol › Veranderingen · Laatst herzien 2026-05-16
Veranderingen in de tijd
Samenvatting
Het Dutch Protocol heeft verschillende gedocumenteerde herzieningen gekend: de casusrapportage van 1998, de formele codificering door Delemarre & Cohen-Kettenis in 2006, de Endocrine Society-richtlijn van 2009 (herzien in 2017) en de Nederlandse Kwaliteitsstandaard van 2018. Vanaf 2020 hebben diverse landen na systematische bewijsevaluaties substantiële afwijkingen van het oorspronkelijke protocol ingevoerd.
Chronologisch overzicht
| Jaar | Document / gebeurtenis | Wijziging |
|---|---|---|
| 1987 | Start van de Nederlandse zorg voor kinderen en jongeren met genderincongruentie (Utrecht) (bron) | Begin van de Nederlandse aanpak |
| 1998 | Cohen-Kettenis & van Goozen, casusrapportage | Eerste publicatie |
| 2006 | Delemarre & Cohen-Kettenis (Eur J Endocrinol) | Uitwerking van het protocol: remmers vanaf 12 jaar (Tanner 2), hormonen vanaf 16, chirurgie na 18 (bron) |
| 2009 | Endocrine Society-richtlijn | Internationale codificering |
| 2011 | de Vries et al., voor- en nameting bij 70 jongeren | Eerste cohortpublicatie |
| 2014 | de Vries et al., cohortstudie (n=55) | Centrale empirische publicatie |
| 2017 | Herziening Endocrine Society | "< 16 jaar" hormonen mogelijk in geselecteerde gevallen |
| 2018 | Kwaliteitsstandaard Transgenderzorg (NL) | Nationale richtlijn aangenomen |
| 2022 | SBU (Zweden) | Onvoldoende bewijs voor de effecten van hormoonbehandeling (bron) |
| 2024 | Cass Review (VK) | NHS England (maart 2024): puberteitsremmers niet langer routinematig beschikbaar (bron) |
Belangrijkste inhoudelijke wijzigingen
- 1998 → 2006: overgang van casusmateriaal naar gestandaardiseerde criteria.
- 2006 → 2017: volgens WPATH SOC8 zien recentere richtlijnen, waaronder die van de Endocrine Society, mogelijk dwingende redenen om cross-seksehormonen vóór 16 jaar te starten (bron).
- 2017 → 2024: de Finse richtlijn (2020) riep op tot uiterste voorzichtigheid met puberteitsremmers onder de 18 jaar, de Zweedse richtlijn (2022) adviseerde medische behandeling alleen in onderzoeksverband of in uitzonderlijke gevallen (bron) en NHS England maakte puberteitsremmers in het VK niet langer routinematig beschikbaar (bron).
Kritische noot
Volgens de Cass Review (2024) is de aanpak van het Dutch Protocol later uitgebreid naar een bredere groep adolescenten die niet aan de criteria van de oorspronkelijke Nederlandse studie zou hebben voldaan (bron).1
Zie ook
- Tijdlijn (volledig overzicht): Tijdlijn 1972–heden (EN)
- Per primaire studie: 1998, 2006, 2011, 2014
- Per evaluatierapport: Cass (EN), SBU (EN), COHERE (EN)
- Mondiale status 2025: Status 2025 (EN)
- Internationale vergelijking (EN) — beleid per land in tabelvorm.
Voetnoten
- Cass H. Independent review of gender identity services for children and young people: final report. NHS England; april 2024.