Logo dutchprotocol.com
Dutch Protocol

A critical research dossier

ProtocolStudiesInternationalEvaluationsDebateBusiness modelDocumentsTimelineFAQAbout
🇬🇧🇳🇱

Protocol › Definitie · Laatst herzien 2026-05-16

Definitie

Samenvatting

Het Dutch Protocol wordt in de klinische literatuur gedefinieerd als een gefaseerd, multidisciplinair behandeltraject voor adolescenten met persisterende, vroeg-aanvankende genderdysforie. Het omvat: (1) een uitgebreide diagnostische psychologische evaluatie, (2) reversibele onderdrukking van de endogene puberteit met GnRH-agonisten vanaf Tanner-stadium 2, (3) cross-seksehormoontherapie vanaf ongeveer 16 jaar, en (4) genderbevestigende chirurgie vanaf 18 jaar.1

1. Klinische definitie

Het Dutch Protocol verwijst naar het gefaseerde, multidisciplinaire behandeltraject voor adolescenten met persisterende, vroeg-aanvankende genderdysforie, zoals ontwikkeld door Peggy Cohen-Kettenis, oprichter van de Utrechtse genderkliniek, die in 1998 de eerste casus beschreef en in 2006 mede-auteur was van het artikel waarin het protocol verder is uitgewerkt (bron) (zie oorsprong). Het protocol omvat:

  • Een uitgebreide diagnostische fase met psychologische en psychiatrische beoordeling, uitgevoerd door een gespecialiseerd multidisciplinair team.
  • Reversibele onderdrukking van de endogene puberteit met gonadotropine-releasing hormoon-agonisten (GnRHa, doorgaans triptoreline of leuproreïne) vanaf Tanner-stadium 2.2
  • Cross-seksehormoontherapie (oestrogenen of testosteron) vanaf ongeveer 16 jaar (bron).
  • Genderbevestigende chirurgie vanaf 18 jaar; de enige uitzondering is borstverwijdering, waarvoor volgens de Gezondheidsraad vanaf 16 jaar een indicatie kan worden gegeven (bron).

Voor een uitgebreide bespreking van elke fase, zie /nl/protocol/de-drie-fasen/.

2. Onderscheidende kenmerken

Ten tijde van de introductie onderscheidde het Dutch Protocol zich van eerdere benaderingen door:

  • De toepassing van puberteitssuppressie als diagnostische ruimte: de puberale ontwikkeling bevriezen om de patiënt en het behandelteam tijd voor evaluatie te geven.3
  • Strikte leeftijds- en inclusiecriteria, waaronder een minimumleeftijd van 12 jaar en levenslange genderdysforie die rond de puberteit was toegenomen (bron).
  • Uitsluiting van patiënten met ernstige comorbide psychiatrische stoornissen die het diagnostische proces konden verstoren (bron).
  • Een multidisciplinaire opzet met betrokkenheid van kinderendocrinologen, kinderpsychiaters, klinisch psychologen en — waar geïndiceerd — chirurgen.

3. Terminologische opmerking

Volgens de Gezondheidsraad is de behandeling in de internationale literatuur bekend komen te staan als de Dutch Approach of het Dutch Protocol, en namen andere landen haar over met verwijzing daarnaar. De raad merkt op dat de term zowel kan verwijzen naar de behandeling met GnRH-agonisten en genderbevestigende hormonen als naar de Nederlandse aanpak in brede zin, en spreekt zelf van het Nederlandse zorgmodel (bron).

Kritische noot

Over de effecten van puberteitsremmers schrijft de Cass Review (2024) dat het bewijs over cognitieve ontwikkeling en vruchtbaarheid onvoldoende of tegenstrijdig is, en meerdere studies melden een lagere botdichtheid tijdens de behandeling (bron). De Gezondheidsraad schrijft dat de biologische puberteit hervat wanneer de behandeling stopt, maar dat dit niet betekent dat alle effecten omkeerbaar zijn (bron). Bovendien gaat een grote meerderheid van de jongeren die starten door met hormonen: in een Nederlandse studie 125 van de 143 (87 procent) (bron), in een Britse studie 43 van de 44 (98 procent) (bron); volgens de Cass Review is er geen bewijs dat puberteitsremmers tijd om na te denken opleveren (bron).4

Zie ook

Voetnoten

  1. de Vries ALC, Cohen-Kettenis PT. Clinical management of gender dysphoria in children and adolescents: the Dutch approach. J Homosex. 2012;59(3):301–20.
  2. Delemarre-van de Waal HA, Cohen-Kettenis PT. Clinical management of gender identity disorder in adolescents. Eur J Endocrinol. 2006;155(suppl 1):S131–7.
  3. Cohen-Kettenis PT, van Goozen SHM. Pubertal delay as an aid in diagnosis and treatment of a transsexual adolescent. Eur Child Adolesc Psychiatry. 1998;7(4):246–8.
  4. Cass H. Independent review of gender identity services for children and young people: final report. NHS England; april 2024.